ضدیخ (Antifreeze) مایعی است که معمولاً داخل سیستم خنککننده موتور خودرو (رادیاتور و لولههای جریان آب) ریخته میشود.
بیشتر آن از ترکیباتی مانند اتیلن گلیکول (Ethylene Glycol) یا پروپیلن گلیکول ساخته شده است.
کاهش نقطه انجماد مایع در سیستم خنککننده: یعنی وقتی هوا خیلی سرد میشود، مایع داخل رادیاتور یخ نزند و منبسط نشود که باعث ترک خوردن قطعات شود.
افزایش نقطه جوش مایع خنککننده: یعنی وقتی موتور تحت فشار یا گرمای زیاد است، مایع خنککننده زودتر جوش نمیآید و عملکرد سیستم خنککننده بهتر میشود.
محافظت در برابر خوردگی، زنگزدگی، رسوب و فرسودگی سیستم خنککننده: فلزات داخل موتور و رادیاتور در تماس با مایع خنککننده هستند و بدون افزودنیها ممکن است دچار خوردگی یا رسوب شوند. ضدیخ دارای مواد افزودنی برای جلوگیری از این مشکلات است.
بنابراین، ضدیخ فقط «برای جلوگیری از یخ زدن» نیست؛ بلکه برای محافظت کل ساله سیستم خنککننده خودرو است: چه در زمستان، چه در تابستان.
پاسخ کوتاه: خیر، فقط برای فصل سرما نیست.
پاسخ مفصلتر:
در فصل سرما: مهمترین کاربردش جلوگیری از انجماد مایع خنککننده است تا رادیاتور، یخچال موتور یا قطعات سیستم خنککننده ترک برندارند.
در فصل گرما: همین مایع، با افزایش نقطهجوش، از جوش آوردن موتور جلوگیری میکند و همچنین از صدمهدیدن قطعات بهواسطه دمای بالا محافظت میکند.
نیز در شرایط کارکرد عادی موتور بهصورت مداوم باید سیستم خنککننده پلاس برقرار باشد، و ضدیخ که ترکیب با آب دارد، آن کارکرد را تضمین میکند.
پس اگر فقط در زمستان ضدیخ استفاده شود ولی در تابستان سیستم خنککننده مشکل داشته باشد، ممکن است موتور شما آسیب ببیند.
نسبت مخلوط ضدیخ با آب معمولاً ۵۰٪ آب + ۵۰٪ ضدیخ یا طبق توصیه تولیدکننده است.
نباید انواع مختلف ضدیخ که ترکیبشان متفاوت است را مخلوط کرد. چون ممکن است واکنش دهند و لجن یا رسوب تولید شود.
باید نوع سیستم خنککننده و جنس رادیاتور خودرو را بدانید (مثلاً آلومینیومی یا مسی) و بر اساس آن، ضدیخ مناسب انتخاب نمایید.
حد فاصل زمانی تعویض یا بررسی ضدیخ نیز مهم است؛ با افزایش سن، افزودنیها کاراییشان را از دست میدهند.
در بازار ایران چند برند تولیدکننده ضدیخ فعال هستند که میتوانید روی آنها حساب کنید.
(توجه: این فهرست جامع نیست و صرفاً چند نمونه شناختهشده را شامل میشود.)
کاسپین (Coolant/Coolant Ready Use) — محصول ایرانی، آماده استفاده، مطابق با استاندارد ملی ایران، مناسب تمام فصول.
اسپیدی (Speedy) — محصول تولید داخل، با پایه مونو اتیلن گلیکول و افزودنیهای ضد خوردگی.
ایرانول AF‑G — ضدیخ بر پایه اتیلن گلیکول با افزودنیهای انتخابی، برای محافظت در برابر خوردگی.
کولکس (Coolex) — از شرکت کیمیاگران بهزیست، محصول مایع پایه مونو اتیلن گلیکول با ضدزنگ و مواد افزودنی.
در ادامه فهرستی از برندهای رایج ضدیخ در ایران همراه مقدار تقریبی قیمت، مشخصات فنی و نکات مهمشان آورده شده است. با اینکه ممکن است قیمتها متغیر باشند، اما برای یک مقایسه کلی مفید هستند:
| برند | مدل / نام محصول | مشخصات کلیدی | قیمت حدودی* |
|---|---|---|---|
| ایرانول – مدل AF‑G | «ضدیخ – ضدجوش – ضدخوردگی» بر پایه اتیلن گلیکول. مطابق با استانداردهای ASTM D‑3306 و ISIRI 338. قابل استفاده در تمام فصول. | نسبت اختلاط 50:50 با آب، نقطه انجماد تا حدود ‑37 °C. | در حدود ~ ۱۷۰٬۰۰۰ تا ~۲۵۰٬۰۰۰ تومان برای ۱ لیتر (بسته به فروشگاه) |
| ایرانول – مدل COOLMAX | «ضدیخ و ضدجوش ایرانول COOLMAX قرمز»، فاقد نیترات، فسفات و سیلیکات. مناسب خودروهای سبک و سنگین. | همچنین تأکید شده که “قابل استفاده در تمامی فصول” است. | تقریباً ~۲۰۰٬۰۰۰ تومان برای ۱ لیتر (با تخفیف) |
| اسپیدی (شرکت نفت سپاهان) | «ضدیخ خودرو اسپیدی» بر پایه اتیلن گلیکول، قابل استفاده برای خودروهای بنزینی/دیزلی، قابل استفاده «در تمام فصول سال». | درصد اختلاط توصیهشده 50 درصد ضدیخ + 50 درصد آب. | حدود ~ ~۱۸۰٬۰۰۰ تا ~۲۵۰٬۰۰۰ تومان برای ۱ لیتر (قیمت متفاوت) |
| کاسپین | ضدیخ و ضدجوش آماده مصرف ۵۰:۵۰، مدل “Four Seasons” و مدل “Super Anti Freeze” در بازار ایران. | یکی از گزینههای معتبر ایرانی برای استفاده سالیانه. | مثال: ۰٫۹ لیتر ~۱۹۳٬۰۰۰ تومان، ۳٫۷ لیتر ~۴۷۲٬۴۹۰ تومان. |
این یکی از مهمترین تفاوتها در انتخاب ضدیخ است. بیایید با جزئیات دقیق بررسی کنیم:
ترکیب اصلی:
معمولاً اتیلن گلیکول + افزودنیهای معدنی ساده مثل سیلیکات، فسفات و بورات.
این افزودنیها روی سطح فلزات لایه محافظ ایجاد میکنند.
مزایا:
قیمت پایینتر نسبت به ضدیخهای آلی.
حفاظت خوب در کوتاهمدت از خوردگی و زنگزدگی برای فلزات مختلف (مثل آهن و آلومینیوم).
معایب:
طول عمر کوتاهتر: معمولاً ۲–۳ سال یا 50–60 هزار کیلومتر.
در طولانیمدت، رسوب و خوردگی در رادیاتور و موتور ایجاد میکند.
برای موتورهای جدید و آلومینیومی ایدهآل نیست، چون برخی افزودنیهای معدنی میتوانند خورندگی ایجاد کنند.
نمونهها:
ایرانول AF‑G و برخی مدلهای قدیمیتر ضدیخ ایرانی در دسته IAT قرار دارند.
ترکیب اصلی:
اتیلن گلیکول یا پروپیلن گلیکول + اسیدهای آلی مثل کربوکسیلیک اسیدها بهجای سیلیکات یا فسفات.
این مواد روی فلزات یک پوشش محافظ نازک اما پایدار ایجاد میکنند.
مزایا:
طول عمر بالاتر: معمولاً ۵ سال یا 150–200 هزار کیلومتر.
مناسب برای موتورهای جدید و رادیاتورهای آلومینیومی.
تولید رسوب کمتر و محافظت بهتر در دماهای بالا و پایین.
معایب:
قیمت بالاتر نسبت به ضدیخهای معدنی.
ممکن است در سیستمهای قدیمی که نیاز به سیلیکات دارند، محافظت کافی نداشته باشد.
نمونهها:
ضدیخهای جدید خارجی و برخی برندهای ایرانی مثل کولکس یا ایرانول مدل Coolmax، OAT هستند.
جمعبندی سریع:
| ویژگی | معدنی (IAT) | آلی (OAT) |
|---|---|---|
| افزودنی | سیلیکات/فسفات/بورات | اسیدهای آلی |
| طول عمر | کوتاه (2–3 سال) | بلند (5 سال یا بیشتر) |
| مناسب برای | خودروهای قدیمی | خودروهای جدید، آلومینیومی |
| خطر رسوب | بیشتر | کمتر |
| قیمت | پایینتر | بالاتر |
نکته مهم: هرگز ضدیخ معدنی و آلی را با هم مخلوط نکنید! چون واکنش میدهند و لجن یا رسوب تولید میکنند.
ابتدا باید چند فاکتور مهم را بدانید:
سال ساخت خودرو و وضعیت موتور: آیا موتور قدیمی است یا جدید؟ آیا بلوک موتور از جنس آلومینیوم یا آهن‑چدن است؟
جنس قطعات سیستم خنککننده: آیا رادیاتور آلومینیومی است یا مسی؟ آیا خودرو از نوع مدرن با قطعات آلومینیومی زیاد دارد؟
بررسی دفترچه راهنمای خودرو: تولیدکننده خودرو غالباً نوع یا استاندارد توصیهشده ضدیخ را ذکر میکند.
سابقه تعویض یا سرویس سیستم خنککننده: اگر تا کنون ضدیخ عوض نشده یا سیستم رادیاتور گرفته شده، ممکن است نیاز به تعویض کامل و شستشوی سیستم باشد.
بر اساس آنچه گفتیم درباره انواع ضدیخ (معدنی‑IAT، آلی‑OAT، هیبرید‑HOAT) ضروری است بدانیم کدام برای خودروی شما مناسب است.
خودروی قدیمی با بلوک موتور آهنی و قطعات رادیاتور مسی/برنجی
سیستم خنککنندهای که تاکنون با ضدیخ معدنی کار کرده و هنوز مشکلی ندارد
اگر بودجه محدود است و میخواهید گزینه اقتصادیتر انتخاب کنید
اما باید بدانید: طول عمر این نوع کوتاهتر است و نیاز به تعویض مکرر دارد.
خودروی جدیدتر که بلوک موتور یا سرسیلندر آن آلومینیومی است
رادیاتور آلومینیومی یا همراه با قطعات فلزی حساس
میخواهید محافظت طولانیمدتتر داشته باشید و سرویس را کمتر کنید
و حتماً به یاد داشته باشید که اگر سیستم قبلی از نوع IAT بوده، ممکن است نیاز به خارجسازی کامل ضدیخ قبلی + شستشوی سیستم باشد قبل از ریختن OAT.
در ایران با توجه به تنوع آبوهوا (از مناطق خیلی سرد تا گرم) استفاده از ضدیخ مناسب و با کیفیت اهمیت دارد.
اگر خودرو در منطقهای سرد استفاده میشود (مثلاً مناطق کوهستانی ایران) حتماً نقطه انجماد پایین مناسب را لحاظ کنید.
اگر خودرو زیاد در ترافیک شهری یا با بار بالا کار میکند، عملکرد ضدجوش و مقاومت در دمای بالا مهم است.
بازبینی سرویس: اگر زمان زیادی است که ضدیخ تعویض نشده یا رنگ مایع خنککننده تغییر کرده است یا رسوب دیده میشود، حتماً سیستم خنککننده را سرویس کنید.
۱. دفترچه راهنمای خودرو را بررسی کنید — تولیدکننده چه نوع ضدیخی را پیشنهاد کرده است؟ (مثلاً «ضدیخ با افزودنیهای آلی»، یا استاندارد خاص).
۲. وضعیت سیستم خنککننده فعلی: اگر ضدیخ قبلی معدنی بوده و سیستم سالم کار کرده، ممکن است همان نوع کافی باشد؛ اگر سیستم جدید یا مشکلاتی دارد، به سمت OAT/HOAT بروید.
۳. بررسی جنس قطعات: موتور آلومینیومی + رادیاتور آلومینیومی = احتمالاً OAT/HOAT مناسبتر.
۴. انتخاب برند معتبر: داخل ایران برندهایی هستند که استانداردهای لازم را رعایت میکنند.
۵. نسبت اختلاط را رعایت کنید: معمولا ۵۰٪ ضدیخ + ۵۰٪ آب (آب مقطر یا آب با سختی کم) توصیه میشود.
۶. مطمئن شوید رنگ مایع تنها نشانه معیار نیست: رنگ فقط برای تشخیص بصری است و نوع افزودنیها مهمتر است.
۷. اگر میخواهید نوع جدیدتری را جایگزین کنید (مثلاً از IAT به OAT)، حتماً سیستم را کامل تخلیه، شستشو و سپس پر کنید. زیرا مخلوط کردن انواع مختلف میتواند باعث مشکلات شود.
اگر بخواهم یک توصیه عمومی برای خودرویی متوسط در ایران (مثلاً خودرو ساخت دهه ۹۰‑۱۴۰۰، موتور با ترکیبی از آهن و آلومینیوم، استفاده شهری و منطقهای با تغییرات آبوهوای قابل توجه) ارائه بدهم:
پیشنهاد میکنم از ضدیخ آلی یا هیبرید (OAT/HOAT) استفاده کنید چون محافظت بهتری دارد و سرویس را کمتر میکند.
در خرید دنبال برند ایرانی معتبر باشید که مناسب شرایط ایران تولید شده باشد (مثلاً تولید داخل با استانداردهای ملی).
نسبت ۵۰:۵۰ و آب مقطر یا آب با سختی کم استفاده شود.
اگر تاکنون از ضدیخ معدنی استفاده شده و سیستم سالم است و بودجه کمتر دارید، میتوانید همان را با برند مطمئنتر استفاده کنید اما در سرویس بعدی به OAT فکر کنید.
حتماً بعد از تعویض، بررسی سطح مایع خنککننده را به صورت دورهای انجام دهید و در صورت تغییر رنگ یا نشتی، سرویس را زودتر انجام دهید.
بیایید مرحلهبهمرحله ببینیم اگر ضدیخ نباشد، چه اتفاقی برای خودرو میافتد:
مایع معمولی (مثلاً آب شیر) در دمای زیر صفر یخ میزند. وقتی آب داخل رادیاتور و مجاری موتور یخ بزند:
حجمش زیاد میشود و باعث ترکیدن رادیاتور، بلوک موتور یا شلنگها میشود.
ترک در بلوک سیلندر یا واشر سرسیلندر میتواند هزینهای میلیونی روی دستتان بگذارد.
اگر هم یخ نزند ولی غلیظ شود، پمپ آب نمیتواند جریان را حفظ کند و موتور داغ میکند.
ضدیخ علاوهبر جلوگیری از یخزدن، نقطه جوش مایع را هم بالا میبرد.
بدون آن، آب در دمای حدود ۱۰۰ °C بخار میشود و:
مایع خنککننده بهسرعت جوش میآید و از درپوش رادیاتور بیرون میریزد.
موتور بیش از حد داغ میکند، که منجر به سوختن واشر سرسیلندر و تغییر شکل قطعات میشود.
در خودروهای جدید، ممکن است سنسور دما فعال شود و موتور را خاموش کند تا آسیب نبیند.
ضدیخ دارای افزودنیهای ضد خوردگی است. اگر از آب معمولی استفاده شود:
فلزات داخلی (رادیاتور، واترپمپ، بلوک موتور) در تماس با اکسیژن و املاح آب دچار زنگزدگی و رسوب میشوند.
رسوبات جریان مایع را کند میکنند و باعث داغ شدن موضعی موتور میشوند.
این خوردگی ممکن است باعث سوراخ شدن رادیاتور یا گرفتگی مسیر آب شود.
آب خالص یا مایع نامناسب باعث سایش بیشتر در پمپ آب و چسبیدن رسوب به پرههای ترموستات میشود.
در نتیجه:
پمپ آب زودتر خراب میشود و نشتی پیدا میکند.
ترموستات باز یا بسته میماند و سیستم خنککاری مختل میشود.
وقتی موتور به دمای کاری بهینه نرسد یا زیاد گرم شود:
احتراق ناقص اتفاق میافتد،
مصرف سوخت بالا میرود،
آلایندگی افزایش پیدا میکند،
و در نهایت عمر موتور کاهش مییابد.
| مشکل | اثر کوتاهمدت | اثر بلندمدت |
|---|---|---|
| یخزدگی در زمستان | ترک قطعات و نشتی | خرابی موتور |
| جوش آوردن در تابستان | داغ شدن بیش از حد | سوختن واشر سرسیلندر |
| زنگزدگی و رسوب | کاهش گردش آب | گرفتگی رادیاتور و پمپ آب |
| فرسودگی پمپ و ترموستات | نشت مایع | خرابی کل سیستم خنککننده |
در صورت خرید پکیج خودرویی، سرویس کامل خودرو در تعمیرگاهِ تخصصی دکتر کار اُویل بهصورت رایگان میباشد.
